Qarabağ Universiteti ilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu arasında bağlanmış memorandum əsasında Qarabağ Universitetində Azıx Arxeoloji Araşdırma və Analizlər laboratoriyası yaradılmışdır.
Laboratoriyalarda, aşağıdakı araşdırma və analizlər aparılmaqdadır:
1. Mikroskopik-traseoloji analizlər (Use-Wear Analysis): Prehistorik alətlərin işçi səthlərində yaranan mikrosifətlərin (xətti izlər, polisləşmə/cilalanma dərəcəsi, kənar çapıqları) yüksək ayırdetmə qabiliyyətinə malik mikroskoplar vasitəsilə tədqiqi laboratoriyanın əsas elmi sütunudur. Bu analizlər vasitəsilə yalnız alətin hansı material üzərində tətbiq edildiyi deyil, həm də istifadə zamanı icra olunan kinematik hərəkətlərin (bucaq, təzyiq, istiqamət) və kontakt maddənin (yumşaq toxuma, sümük, ağac, quru/yaş dəri) mikromorfoloji identifikasiyası həyata keçirilir. Belə bir yanaşma, prehistorik insanın ətraf mühitə adaptasiya strategiyalarını və sosial-koqnitiv davranış modelini fundamental səviyyədə bərpa etməyə imkan verir.
2. Eksperimental arxeologiya və modelləşdirmə: Bu bölmədə arxeoloji hipotezlərin praktik verifikasiyası məqsədilə müxtəlif qeyri-üzvi (daş süxurları, gil, metal xammalları) və üzvi (dəri, sümük, ağac) materiallar üzərində texnoloji sınaqlar aparılır. Eksperimentlər vasitəsilə qədim istehsalat zənciri (chaîne opératoire) modelləşdirilir, alətlərin hazırlanma çətinliyi, resurs menecmenti və funksional effektivliyi empirik datalarla əsaslandırılır.
3. Texno-tipoloji və rəqəmsal analizlər: Prehistorik materialların morfometrik və kronoloji təsnifatı aparılmaqla yanaşı, GIS (Coğrafi İnformasiya Sistemləri), 3D skan və süni intellekt dəstəkli metodlar vasitəsilə tapıntıların rəqəmsal sənədləşdirilməsi və mərkəzləşdirilmiş server registrasiyası təmin olunur.
4. Tafonomik tədqiqatlar: Maddi mədəniyyət nümunələrinin sedimentasiya prosesində məruz qaldığı post-depozisiya dəyişiklikləri (patinasiya, oksidləşmə, bioturbasiya) analiz edilərək, material üzərindəki izlərin təbii və ya antropogen mənşəyi dəqiqliklə ayırd edilir.
5. Fotoqrammetrik modelləmə və sənədləşdirmə: Çoxsaylı fotometrik verilənlərin riyazi alqoritmlər əsasında birləşdirilməsi ilə obyektlərin sub-millimetrik dəqiqlikli 3D modelləri yaradılır ki, bu da morfoloji deformasiyaların və həcm dəyişikliklərinin elmi qiymətləndirilməsi üçün zəruridir.
